Người cao tuổi dùng nhiều thuốc cùng lúc có nguy cơ gặp tác dụng phụ, tương tác và té ngã cao hơn hẳn người trẻ, vì cơ thể già xử lý thuốc chậm hơn và số thuốc càng nhiều thì cách kết hợp càng phức tạp. Trong y văn, tình trạng dùng từ năm loại thuốc trở lên mỗi ngày thường được gọi là đa thuốc. Đa thuốc không xấu tự thân, nhiều người cần từng ấy thuốc thật; vấn đề là thuốc thừa, thuốc trùng, thuốc không còn cần mà không ai rà lại.
Bài này dành cho dược sĩ nhà thuốc và người nhà đang lo cho ông bà, bố mẹ. Nội dung đi vào lý do cơ thể già nhạy với thuốc, các dấu hiệu nghi do thuốc hay bị nhầm là tuổi già, và cách tổ chức một lần rà soát thuốc có bác sĩ, dược sĩ cùng tham gia. Bài không bàn liều và không khuyên ngưng thuốc nào; mọi thay đổi đơn là việc của bác sĩ điều trị.
Vì sao cơ thể người già phản ứng với thuốc khác người trẻ
Khi tuổi cao, lượng nước trong cơ thể giảm và tỷ lệ mỡ tăng. Thuốc tan trong nước vì thế đậm đặc hơn trong máu, còn thuốc tan trong mỡ thì tích lại lâu hơn trong mô. Chức năng thận giảm dần theo tuổi ngay cả ở người không có bệnh thận, nên những thuốc thải qua thận lưu lại lâu hơn. Gan nhận ít máu hơn và một số đường chuyển hoá chậm đi.
Không chỉ lượng thuốc thay đổi mà độ nhạy cũng thay đổi. Não người già nhạy hơn với thuốc an thần và thuốc có tác dụng kháng cholinergic, nên dễ lú lẫn, chóng mặt. Hệ điều hoà huyết áp phản ứng chậm hơn, nên thuốc hạ áp hay thuốc lợi tiểu dễ gây choáng khi đứng dậy. Chính những thay đổi này khiến một đơn thuốc hợp lý ở tuổi năm mươi có thể trở nên quá nặng ở tuổi bảy mươi lăm mà không ai đổi gì.
Thêm vào đó là bệnh nền: suy tim, bệnh thận mạn, sa sút trí tuệ, mất nước do uống ít nước đều làm cơ thể kém chịu đựng thuốc. Mùa nóng ở miền Nam hay những đợt nắng gắt ở miền Trung, người già ít uống nước, đi tiểu ít, nguy cơ tích luỹ thuốc tăng lên.
Những dấu hiệu do thuốc hay bị nhầm là tuổi già
Té ngã, chóng mặt khi đứng dậy. Thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc ngủ, một số thuốc chống trầm cảm đều có thể góp phần. Một cú ngã ở người già có thể dẫn đến gãy cổ xương đùi, nên đây là dấu hiệu cần được xem xét nghiêm túc chứ không chỉ "do yếu chân".
Lú lẫn, hay quên, ngủ gà mới xuất hiện. Khi những triệu chứng này đến tương đối nhanh, trong vài ngày hoặc vài tuần, sau khi đổi hay thêm thuốc, cần nghĩ đến thuốc trước khi nghĩ đến sa sút trí tuệ.
Táo bón, bí tiểu, khô miệng. Đây là các tác dụng kháng cholinergic, gặp ở một số thuốc chống dị ứng thế hệ cũ, thuốc chống co thắt, thuốc điều trị tiểu không tự chủ, một số thuốc chống trầm cảm. Nhiều thuốc có tác dụng nhẹ này cộng lại thành gánh nặng đáng kể.
Chán ăn, buồn nôn, mệt mỏi kéo dài. Có thể là dấu hiệu tích luỹ thuốc hoặc rối loạn muối khoáng do thuốc. Người nhà dễ bỏ qua vì nghĩ người già ăn ít là bình thường.
Một triệu chứng mới ngay sau thuốc mới. Đây là manh mối quan trọng nhất. Bất kỳ vấn đề nào xuất hiện trong vài tuần sau khi bắt đầu một thuốc nên được báo cho bác sĩ, kèm thời điểm bắt đầu thuốc.
Các nhóm thuốc thường được lưu ý ở người cao tuổi
Các bộ tiêu chí dành cho người cao tuổi đều nhắc đến một số nhóm thuốc quen thuộc. Bảng dưới chỉ nêu nhóm và lý do thường được nêu trong tài liệu chuyên ngành, không phải danh sách cấm; trong nhiều trường hợp bác sĩ vẫn kê vì lợi ích lớn hơn.
| Nhóm thuốc | Lý do thường được lưu ý | Câu nên hỏi bác sĩ, dược sĩ |
|---|---|---|
| Thuốc ngủ, thuốc an thần nhóm benzodiazepin | Buồn ngủ ban ngày, té ngã, lú lẫn, phụ thuộc khi dùng lâu | Còn cần dùng không, có kế hoạch giảm dần không |
| Thuốc chống dị ứng thế hệ cũ | Tác dụng kháng cholinergic: lú lẫn, táo bón, bí tiểu | Có thuốc ít gây buồn ngủ hơn không |
| Thuốc giảm đau chống viêm không steroid dùng dài ngày | Xuất huyết tiêu hoá, ảnh hưởng thận, làm tăng huyết áp | Dùng bao lâu, có cần thuốc bảo vệ dạ dày không |
| Một số thuốc hạ đường huyết tác dụng kéo dài | Nguy cơ hạ đường huyết, nhất là khi ăn ít | Nếu bố mẹ ăn ít hơn thì xử lý thế nào |
| Thuốc giảm tiết axit dạ dày dùng nhiều năm | Cần xem lại chỉ định định kỳ | Lý do ban đầu còn không |
| Thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp liều cao | Choáng khi đứng dậy, rối loạn muối khoáng, mất nước | Có cần xét nghiệm định kỳ không |
Mục đích của bảng là giúp người nhà biết hỏi gì, không phải để tự đánh giá đơn thuốc. Một thuốc nằm trong bảng vẫn có thể đúng cho bố mẹ bạn; chỉ bác sĩ điều trị mới cân được lợi và hại trên toàn bộ bệnh của người bệnh.
Vòng kê đơn nối tiếp: thuốc thứ hai sinh ra để chữa tác dụng phụ của thuốc thứ nhất
Y văn gọi hiện tượng này là vòng kê đơn nối tiếp. Một thuốc gây ra tác dụng phụ, tác dụng phụ đó bị hiểu là một bệnh mới, và một thuốc mới được kê để chữa. Thuốc mới lại có tác dụng phụ riêng, và vòng lặp tiếp tục. Ví dụ giả định: một cụ ông dùng một thuốc huyết áp gây phù nhẹ ở mắt cá chân; ở lần khám khác, chỗ phù được cho là do tim và cụ được thêm thuốc lợi tiểu; thuốc lợi tiểu làm cụ đi tiểu nhiều ban đêm, dậy nhiều lần và ngã.
Vòng này hình thành dễ nhất khi người bệnh khám ở nhiều nơi, mỗi bác sĩ chỉ thấy một phần, và không ai có danh sách thuốc đầy đủ. Đó là lý do việc mang toàn bộ thuốc đang dùng mỗi lần đi khám có giá trị lớn hơn nhiều người nghĩ.
Nhà thuốc ở vị trí đặc biệt để phát hiện vòng này, vì người nhà thường mua thuốc của nhiều đơn ở cùng một chỗ quen. Khi thấy một thuốc mới xuất hiện có thể là để xử lý tác dụng phụ của thuốc cũ, dược sĩ có thể ghi chú và gợi ý người nhà hỏi lại bác sĩ. Dược sĩ không tự kết luận mà chỉ nêu câu hỏi.
Tổ chức một lần rà soát thuốc: các bước
Rà soát thuốc là việc nhìn lại toàn bộ thuốc một người đang dùng để xem thuốc nào còn cần, thuốc nào trùng, thuốc nào có thể gây hại. Ở nhiều nước, việc này được làm định kỳ cho người cao tuổi. Ở Việt Nam, người nhà có thể chủ động đề nghị.
- Gom hết thuốc vào một túi. Gồm thuốc theo đơn, thuốc mua lẻ, thuốc nhỏ mắt, thuốc bôi, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thuốc nam, thuốc người quen cho. Cách này còn gọi là "túi thuốc", hiệu quả hơn mọi danh sách viết tay.
- Mang đến dược sĩ hoặc bác sĩ điều trị chính. Đề nghị rõ ràng: nhờ xem lại toàn bộ thuốc vì lo dùng nhiều quá.
- Người chuyên môn đối chiếu với các công cụ sàng lọc. Có các bộ tiêu chí quốc tế dành cho người cao tuổi như tiêu chí Beers của Hội Lão khoa Hoa Kỳ hay bộ tiêu chí STOPP/START, liệt kê các thuốc và phối hợp nên thận trọng. Đây là công cụ cho người có chuyên môn, người nhà không tự áp dụng.
- Bác sĩ quyết định thay đổi. Có thể là giữ nguyên, giảm dần, ngưng hoặc thay. Giảm bớt thuốc có kế hoạch là một quá trình có theo dõi, không phải bỏ thuốc một lần.
- Ghi lại và hẹn lần rà sau. Mỗi lần nằm viện, đổi bác sĩ hoặc thêm thuốc mới là dịp để rà lại.
Phần sắp xếp hộp chia thuốc, nhắc giờ uống và lập danh sách mang theo khi đi khám được bàn kỹ trong danh mục dành cho người nhà mua và quản lý thuốc của trang.
AI giúp dược sĩ chuẩn bị rà soát như thế nào
Với một danh sách mười loại thuốc, AI có thể giúp dược sĩ đỡ mất thời gian ở phần sắp xếp và gợi câu hỏi. Các việc phù hợp:
- Nhóm các thuốc theo nhóm dược lý để thấy thuốc trùng nhóm, ví dụ hai thuốc cùng tác dụng do hai nơi kê.
- Liệt kê thuốc nào trong danh sách có tác dụng kháng cholinergic hoặc an thần, để dược sĩ ước gánh nặng cộng dồn.
- Gợi ý các câu hỏi nên hỏi người nhà: thuốc này bắt đầu từ khi nào, ai kê, để làm gì, có thấy tác dụng phụ gì không.
- Soạn bản tóm tắt gửi bác sĩ, viết trung tính kiểu "đề nghị bác sĩ xem xét", không kết luận thay bác sĩ.
- Câu lệnh mẫu: "Danh sách hoạt chất sau là của một người cao tuổi, không kèm thông tin cá nhân. Nhóm theo nhóm dược lý, đánh dấu các thuốc thường được các bộ tiêu chí dành cho người cao tuổi lưu ý, và ghi rõ chỗ nào không chắc."
Mọi đánh dấu của AI phải được dược sĩ đối chiếu lại với bản tiêu chí gốc mới nhất và tờ hướng dẫn. Không nhập họ tên, ngày sinh, mã bệnh nhân hay chẩn đoán chi tiết vào chatbot công cộng.
Khi nào hỏi bác sĩ, dược sĩ và khi nào đi cấp cứu
Người nhà nên hỏi bác sĩ khi người cao tuổi bắt đầu té ngã, chóng mặt, lú lẫn, ngủ nhiều hơn, chán ăn hoặc táo bón mới xuất hiện, nhất là sau khi đổi hay thêm thuốc. Cũng nên hỏi khi số thuốc mỗi ngày tăng lên mà không ai giải thích vì sao, hoặc khi người già tự bỏ bớt thuốc vì thấy quá nhiều. Đừng tự ngưng thuốc tim, thuốc huyết áp, thuốc chống đông hay thuốc an thần đã dùng lâu; một số thuốc cần giảm từ từ dưới theo dõi.
Gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu khi người cao tuổi ngã và không đứng dậy được, đau hông, chân bị ngắn hoặc xoay bất thường; lú lẫn đột ngột, nói khó, yếu nửa người; ngủ li bì gọi không tỉnh; khó thở, đau ngực; nôn ra máu, đi ngoài phân đen; ngất. Mang theo túi thuốc đang dùng để bác sĩ cấp cứu biết đường xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Dùng bao nhiêu loại thuốc thì gọi là đa thuốc?
Nhiều nghiên cứu dùng mốc từ năm loại thuốc trở lên mỗi ngày, nhưng không có định nghĩa thống nhất tuyệt đối. Điều quan trọng hơn con số là từng thuốc có còn cần không và có phối hợp nào gây hại không. Có người cần tám thuốc là hợp lý, có người ba thuốc đã có một thuốc thừa.
Người già có nên tự giảm bớt thuốc khi thấy uống quá nhiều không?
Không nên tự giảm. Một số thuốc khi ngưng đột ngột có thể gây hậu quả nặng hơn tác dụng phụ của nó. Nếu thấy quá nhiều thuốc, gom hết vào một túi và đề nghị bác sĩ điều trị chính rà lại. Giảm bớt thuốc là việc có kế hoạch và có theo dõi.
Tiêu chí Beers là gì và người nhà có dùng được không?
Đây là danh sách các thuốc và phối hợp nên thận trọng ở người cao tuổi do Hội Lão khoa Hoa Kỳ biên soạn và cập nhật định kỳ. Nó là công cụ cho bác sĩ, dược sĩ, không phải danh sách cấm. Người nhà không nên tự đối chiếu rồi bỏ thuốc, vì nhiều trường hợp lợi ích vẫn lớn hơn rủi ro.
Nhà thuốc có làm rà soát thuốc cho người cao tuổi không?
Nhiều dược sĩ sẵn lòng xem toàn bộ thuốc và chỉ ra chỗ cần hỏi bác sĩ, nhất là khi người nhà mang đủ túi thuốc. Dược sĩ không đổi đơn của bác sĩ, nhưng có thể soạn ghi chú để người nhà mang đến lần khám sau.
Thuốc nam, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có cần đưa vào lần rà soát không?
Có. Các sản phẩm này có thể tương tác với thuốc, có thể chứa thành phần trùng tác dụng, và người già thường dùng mà không kể. Mang theo cả vỏ hộp hoặc gói để người tư vấn biết thành phần.
Có nên dùng AI để kiểm tra đơn thuốc của bố mẹ ở nhà không?
Có thể dùng để hiểu thuốc dùng vào việc gì và chuẩn bị câu hỏi cho bác sĩ, với điều kiện chỉ nhập tên hoạt chất, không kèm họ tên hay chẩn đoán. Không dùng câu trả lời của AI để tự bỏ hay thêm thuốc; mọi nghi ngờ mang đến bác sĩ hoặc dược sĩ.