Rượu ngâm dược liệu gây ngộ độc nặng chủ yếu vì ba lý do: ngâm phải cây có độc tính cao mà chưa qua chế biến, uống nhầm rượu chỉ dùng để xoa bóp ngoài da, và bản thân rượu làm chất độc hấp thu nhanh hơn, đồng thời tương tác với thuốc đang dùng. Các vụ ngộ độc do rượu ngâm củ, rễ lạ được báo chí và ngành y tế cảnh báo lặp đi lặp lại, nhất là ở vùng núi phía Bắc vào mùa lạnh và dịp lễ tết.
Bài này không hướng dẫn ngâm rượu, không nêu công thức hay lượng uống. Bài giúp người dân hiểu vì sao rượu thuốc nguy hiểm hơn họ nghĩ, nhận ra dấu hiệu ngộ độc để đi cấp cứu kịp, và giúp nhân viên nhà thuốc trả lời đúng khi khách hỏi về rượu ngâm.
Vì sao rượu làm rủi ro của dược liệu tăng lên
Rượu là dung môi hoà tan tốt nhiều nhóm hoạt chất mà nước sắc hoà tan kém, trong đó có các alkaloid, nhóm chất chiếm phần lớn những độc tố mạnh từ thực vật. Một vị khi sắc với nước có thể chỉ ra một phần độc chất, nhưng ngâm trong rượu nhiều tháng thì độc chất được chiết ra nhiều hơn và tích lại trong bình. Người uống không biết mỗi chén chứa bao nhiêu, và lượng đó thay đổi theo thời gian ngâm, theo lượng củ cho vào, theo việc châm thêm rượu.
Rượu cũng làm hấp thu nhanh hơn và gây say, khiến người uống và người xung quanh dễ bỏ qua những dấu hiệu ngộ độc ban đầu như chóng mặt, buồn nôn, tê bì, vì nghĩ đó chỉ là say. Thời gian vàng để cấp cứu vì thế bị mất.
Ngoài ra, rượu tự nấu không rõ nguồn có nguy cơ chứa methanol, một chất gây ngộ độc nặng, mù loà hoặc tử vong, hoàn toàn độc lập với chuyện dược liệu bên trong. Và rượu bản thân nó tương tác với nhiều thuốc tây: thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông, một số kháng sinh, thuốc giảm đau. Người cao tuổi đang điều trị bệnh mạn tính uống rượu thuốc "cho khoẻ" là đang chồng nhiều rủi ro lên nhau.
Những nhóm cây hay gây ngộ độc khi ngâm rượu
Bảng dưới chỉ nêu những nhóm đã được cảnh báo rộng rãi để người đọc biết cần tránh, không mô tả cách dùng của vị nào. Danh sách thật dài hơn nhiều.
| Nhóm cây | Vì sao nguy hiểm | Dấu hiệu ngộ độc thường được mô tả |
|---|---|---|
| Các loài thuộc chi Aconitum (ô đầu, phụ tử, củ ấu tạu) | Chứa alkaloid nhóm aconitin tác động lên tim và thần kinh; trong y học cổ truyền phải qua bào chế nghiêm ngặt, dạng sống ngâm rượu rất nguy hiểm | Tê miệng, tê lưỡi lan ra tay chân, buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, tim đập bất thường, tụt huyết áp |
| Mã tiền (hạt cây Strychnos nux-vomica) | Chứa strychnin, tác động lên tuỷ sống; rượu mã tiền vốn chỉ dùng xoa bóp nhưng hay bị uống nhầm | Cứng hàm, co cứng cơ, co giật khi có kích thích nhẹ |
| Cây độc bị nhầm với cây thuốc | Hái nhầm hoặc mua phải hàng thay thế | Tuỳ loài, có thể rất nhanh và nặng |
| Củ, rễ lạ mua ở chợ phiên, mua qua mạng không rõ tên | Không ai biết chính xác đó là gì | Không đoán trước được |
Một bình rượu ngâm củ lạ trong nhà là một nguồn rủi ro không chỉ cho người định uống mà cho cả khách đến chơi, người lớn tuổi lẫn trí nhớ, và trẻ con tò mò.
Những tình huống ngộ độc hay gặp
Uống nhầm rượu xoa bóp. Rượu chỉ để xoa ngoài da được để chung với rượu uống, đựng trong chai nước ngọt hay chai rượu cũ, không ghi chú. Người lớn tuổi mắt kém hoặc khách lạ rót nhầm.
Củ mua ở chợ vùng cao được giới thiệu là "bổ", "chữa đau nhức". Người mua không biết đó là loài gì, chưa qua chế biến, về ngâm rồi mời cả nhà và khách uống.
Châm thêm củ, ngâm lâu hơn. Bình rượu cũ uống mãi không thấy gì, người ta cho thêm củ mới hoặc để lâu thêm, độc chất trong bình đặc dần lên mà không ai biết.
Nhiều người cùng uống trong một bữa. Ngộ độc hàng loạt trong một gia đình hoặc một đám tiệc là kiểu được báo cáo nhiều, khiến tuyến y tế cơ sở quá tải trong vài giờ.
Trẻ em tự lấy uống. Bình rượu đặt thấp, có màu đẹp, có củ lạ bên trong thu hút trẻ tò mò.
Nghi ngộ độc rượu thuốc: người nhà làm gì ngay
Ngộ độc các nhóm cây trên có thể diễn tiến rất nhanh, nhất là khi tác động lên tim. Việc của người nhà là đưa người bệnh đến nơi có khả năng cấp cứu sớm nhất, không phải tự xử lý.
- Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất khi người vừa uống rượu thuốc có tê miệng, tê lưỡi, tê bì tay chân, buồn nôn, nôn, chóng mặt, hồi hộp, tim đập bất thường, khó thở, co cứng cơ hay co giật.
- Không chờ "xem có đỡ không", không để người bệnh nằm ngủ cho hết say.
- Không tự gây nôn, không cho uống nước chanh, nước đường, sữa hay bất kỳ thứ gì để "giải độc" theo mách bảo; những việc này có thể gây sặc và làm chậm việc cấp cứu.
- Nếu người bệnh co giật, đặt nằm nghiêng ở nơi an toàn, không nhét vật gì vào miệng; nếu ngưng thở, làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu nếu có người đã được huấn luyện.
- Mang theo bình rượu hoặc phần củ còn lại, chụp ảnh nếu không mang được, để bác sĩ xác định độc chất.
- Hỏi xem ai khác cũng đã uống từ cùng bình rượu và đưa họ đi kiểm tra, kể cả khi chưa có triệu chứng.
Phần sơ cứu chi tiết cần được học trong khoá huấn luyện thực hành; các bước trên chỉ là việc tối thiểu mà người nhà nên biết.
Rượu thuốc bán sẵn, rượu ngâm mua qua mạng: thêm một lớp không biết
Ngoài bình rượu tự ngâm, nhiều gia đình mua rượu ngâm sẵn ở chợ, ở điểm du lịch vùng cao, hoặc đặt qua mạng xã hội với lời giới thiệu "ngâm từ củ rừng", "bí truyền của bản". Loại này chồng thêm hai lớp không biết: không biết bên trong thật sự là củ gì, và không biết rượu nền được nấu ra sao, có lẫn methanol hay không.
Rượu đóng chai bán trên thị trường muốn lưu hành hợp pháp phải đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm, có nhãn ghi nơi sản xuất, thành phần, cảnh báo. Một chai không nhãn, đóng trong vỏ chai tái sử dụng, có củ lạ ngâm bên trong là loại sản phẩm không ai chịu trách nhiệm khi xảy ra chuyện. Nếu người mua về làm quà biếu người cao tuổi, rủi ro còn đổ sang một người đang dùng nhiều thuốc và ít khả năng nhận ra dấu hiệu bất thường. Cách an toàn là không mua, không biếu, và nếu đã lỡ nhận thì không uống.
Nhà thuốc trả lời khách hỏi về rượu ngâm như thế nào
Nhân viên nhà thuốc thường gặp câu hỏi kiểu "củ này ngâm rượu uống có được không", "ngâm bao lâu thì uống được", kèm theo ảnh một loại củ mua ở chợ. Câu trả lời có trách nhiệm là không xác nhận, không hướng dẫn cách ngâm hay lượng uống, và giải thích rõ rủi ro. Nếu không xác định được đó là cây gì, nói thẳng là không xác định được và khuyên không dùng.
Với khách đang dùng thuốc điều trị, dược sĩ nên nhắc rằng rượu nói chung, chưa kể dược liệu bên trong, có thể tương tác với thuốc đang dùng, và khuyên khách hỏi bác sĩ điều trị. Với khách hỏi cho người lớn tuổi, nhắc cất rượu xoa bóp riêng, dán nhãn rõ "chỉ dùng ngoài da, không uống", để ngoài tầm tay trẻ em.
Nhà thuốc ở vùng có nhiều ca ngộ độc rượu thuốc có thể chuẩn bị sẵn một tờ thông tin ngắn về dấu hiệu ngộ độc và việc cần làm, đặt ở quầy. AI giúp soạn bản nháp dễ hiểu, nhưng dược sĩ phải kiểm từng câu, bỏ hết chỗ nào có hướng dẫn ngâm hay lượng dùng nếu AI tự thêm vào.
Hỏi AI về một loại củ ngâm rượu: những điều nên và không nên
Người dân ngày càng hay chụp ảnh củ mua được rồi hỏi chatbot. Một vài nguyên tắc:
- Không dựa vào ứng dụng nhận dạng ảnh để kết luận một loại củ khô là an toàn; củ khô của nhiều loài trông rất giống nhau.
- Nếu hỏi, hỏi theo hướng rủi ro: "Củ có đặc điểm … có thể là những loài nào, loài nào có ghi nhận độc tính cao?" thay vì "củ này ngâm rượu uống tốt không".
- Bỏ qua mọi công thức ngâm, tỷ lệ, lượng uống mà AI tự đưa ra; những con số đó không có giá trị an toàn.
- Nếu AI nhắc đến bất kỳ khả năng nào thuộc các nhóm độc như ô đầu, phụ tử, mã tiền, coi như cảnh báo đỏ và không dùng.
- Khi đã có người uống và có triệu chứng, đừng hỏi AI nữa: gọi 115.
AI có thể giúp bạn có thêm câu hỏi, nhưng nó không nhìn thấy củ thật, không ngửi được, không kiểm nghiệm được. Với những thứ có thể gây chết người trong vài giờ, không có công cụ tra cứu nào thay cho việc không dùng khi chưa chắc chắn.
Giữ an toàn cho cả nhà: vài thói quen đơn giản
Nếu gia đình đã có sẵn bình rượu ngâm mà không ai chắc bên trong là gì, cách an toàn nhất là không uống và bỏ đi theo cách không để người khác lấy dùng lại. Đừng mang biếu người khác. Với rượu xoa bóp, đựng trong chai riêng có nhãn rõ ràng, cất chỗ cao hoặc tủ có khoá, không dùng chai nước ngọt, chai rượu uống để đựng.
Trong các bữa tiệc, nhất là khi có khách từ nơi khác đến, đừng mời rượu ngâm củ lạ. Người cao tuổi đang uống thuốc tim mạch, huyết áp, tiểu đường nên được người nhà nhắc tránh rượu thuốc nói chung và hỏi bác sĩ điều trị trước nếu muốn dùng bất kỳ loại nào.
Nếu người trong gia đình muốn dùng dược liệu cho chứng đau nhức hay mục đích bồi bổ, hãy đưa họ đi khám bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, nơi dược liệu được chọn, bào chế và phối hợp theo chỉ định, thay vì tự mua củ ở chợ về ngâm.
Câu hỏi thường gặp
Rượu ngâm củ đã lâu năm thì có hết độc không?
Không. Ngâm lâu thường làm độc chất được chiết ra nhiều hơn chứ không làm nó mất đi. Thời gian ngâm không phải là cách khử độc, và một số loài vẫn rất độc dù đã ngâm nhiều năm.
Dấu hiệu nào cho thấy bị ngộ độc rượu thuốc?
Các dấu hiệu hay được mô tả là tê miệng, tê lưỡi, tê bì tay chân, buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, chóng mặt, hồi hộp, tim đập bất thường, co cứng cơ hoặc co giật. Có bất kỳ dấu hiệu nào sau khi uống, gọi 115 ngay.
Có nên gây nôn khi nghi uống phải rượu có củ độc?
Không tự gây nôn và không cho uống thứ gì để giải độc theo mách bảo, vì có thể gây sặc và làm chậm cấp cứu. Hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay và mang theo bình rượu hoặc củ còn lại.
Phụ tử có phải là cây độc không?
Phụ tử là rễ con của một loài thuộc chi Aconitum, chứa alkaloid có độc tính cao. Trong y học cổ truyền, vị này chỉ được dùng sau khi bào chế theo quy trình nghiêm ngặt và do người có chuyên môn kê. Không tự mua về ngâm rượu.
Rượu xoa bóp có mã tiền nên cất giữ thế nào?
Đựng trong chai riêng có nhãn ghi rõ chỉ dùng ngoài da, không uống, cất trên cao hoặc trong tủ có khoá, tách hẳn khỏi rượu uống và tránh xa tầm tay trẻ em, người lớn tuổi hay lẫn.
Đang uống thuốc huyết áp có uống rượu thuốc được không?
Rượu nói chung có thể tương tác với thuốc huyết áp và nhiều thuốc khác, chưa kể dược liệu bên trong. Bạn nên hỏi bác sĩ điều trị trước, và không tự uống rượu thuốc không rõ thành phần.