AI không cho bạn biết một quảng cáo có vi phạm hay không, nhưng nó giúp bạn bóc tách quảng cáo thành từng tuyên bố riêng lẻ để soi từng cái một. Đây chính là việc khó nhất khi đọc quảng cáo sản phẩm sức khoẻ: lời lẽ được viết để người đọc tiếp nhận cả khối cảm xúc, không dừng lại ở câu nào. Tách ra từng câu, gắn nhãn cho từng câu, rồi tự hỏi câu đó dựa vào đâu, là cách đọc mà dược sĩ có kinh nghiệm vẫn làm trong đầu; AI giúp làm việc đó nhanh và có hệ thống hơn.
Bài này đưa ra một quy trình năm bước kèm câu lệnh mẫu bằng tiếng Việt, dùng được với các chatbot phổ biến. Người dùng là dược sĩ cần trả lời khách, chủ nhà thuốc muốn sàng lọc tài liệu nhà cung cấp gửi tới, hoặc người nhà muốn xem kỹ một quảng cáo bố mẹ gửi. Kết luận vi phạm hay không thuộc về cơ quan quản lý; bài này chỉ giúp bạn đọc tỉnh táo hơn.
AI làm được gì và không làm được gì trong việc này
Mô hình ngôn ngữ giỏi đọc văn bản và phân loại theo tiêu chí bạn đưa ra. Đưa cho nó một đoạn quảng cáo dài, yêu cầu tách thành danh sách câu khẳng định, đánh dấu câu nào nói về công dụng chữa bệnh, câu nào là lời chứng thực, câu nào tạo áp lực thời gian, nó làm khá tốt và nhanh. Nó cũng có thể giải thích những thuật ngữ nghe "khoa học" trong quảng cáo, giúp bạn biết chúng có nghĩa gì, hay chỉ là những từ ghép lại cho kêu.
Những việc AI không làm được: xác định thành phần thật của sản phẩm, xác nhận sản phẩm có được cấp phép không, kết luận một quảng cáo vi phạm điều khoản nào của luật. Với các câu hỏi đó, chatbot có thể trả lời rất trôi chảy nhưng sai, đặc biệt là khi bịa ra tên văn bản pháp luật hay số hiệu giấy phép. Đây là lý do quy trình dưới đây luôn có bước đối chiếu với nguồn chính thức do chính bạn tìm.
Một giới hạn khác: AI được huấn luyện trên dữ liệu có cả những quảng cáo trên mạng. Nếu bạn hỏi chung chung "sản phẩm X có tốt không", câu trả lời có thể vô tình lặp lại chính lời quảng cáo. Câu lệnh phải được thiết kế để AI phân tích văn bản bạn đưa vào, không phải để nó đưa ra nhận định về sản phẩm.
Quy trình năm bước
Quy trình dưới đây mất khoảng mười lăm đến hai mươi phút cho một quảng cáo dài vừa phải. Làm vài lần, bạn sẽ quen và nhanh hơn.
- Chép nội dung quảng cáo thành văn bản. Với bài viết, chép nguyên văn. Với video, ghi lại lời thoại; nếu dùng công cụ chuyển giọng thành chữ, đọc lại để sửa tên sản phẩm và số liệu bị nghe nhầm. Bỏ mọi thông tin cá nhân của người gửi, người nhận.
- Nhờ AI tách thành từng tuyên bố. Mỗi tuyên bố là một câu khẳng định có thể đúng hoặc sai, ví dụ "giúp hạ đường huyết sau hai tuần", "được nhiều bác sĩ khuyên dùng".
- Nhờ AI gắn nhãn từng tuyên bố. Dùng bộ nhãn cố định như ở mục câu lệnh mẫu bên dưới, để kết quả nhất quán giữa các lần rà.
- Tự đối chiếu những tuyên bố quan trọng. Loại sản phẩm là gì, có số đăng ký hay công bố không, đơn vị chịu trách nhiệm là ai: bạn tự tra trên cổng thông tin chính thức, không hỏi AI.
- Tự kết luận và ghi lại. Viết vài dòng: quảng cáo này có những câu nào vượt giới hạn, có cần báo cáo không, cần nói gì với khách hoặc người nhà.
Bước 4 là bước không được bỏ qua. Nếu AI nói sản phẩm "đã được cấp phép", đó chỉ là văn bản do AI tạo ra; chỉ có kết quả tra cứu trên nguồn chính thức mới là căn cứ.
Bộ nhãn dùng để phân loại tuyên bố
Bộ nhãn giúp AI và bạn nói cùng một ngôn ngữ. Bạn có thể dán nguyên bảng này vào câu lệnh để AI dùng làm tiêu chí.
| Nhãn | Ý nghĩa | Ví dụ dạng câu |
|---|---|---|
| Chữa bệnh | Khẳng định chữa khỏi, điều trị, đặc trị một bệnh | "Dứt điểm", "trị tận gốc", "đánh bay" |
| Thay thuốc | Khuyên giảm, bỏ, thay thuốc đang dùng | "Không cần uống thuốc nữa" |
| Tuyệt đối hoá | Cam kết hiệu quả cho mọi người, không tác dụng phụ | "Hiệu quả trăm phần trăm", "an toàn tuyệt đối" |
| Mượn uy tín | Dựa vào bác sĩ, viện, chuyên gia không kiểm chứng được | "Chuyên gia hàng đầu khuyên dùng" |
| Chứng thực | Lời kể cá nhân, ảnh trước sau | "Mẹ em dùng ba hộp là khỏi" |
| Áp lực | Giới hạn thời gian, số lượng, quà tặng | "Chỉ còn mười suất hôm nay" |
| Thông tin trung tính | Mô tả thành phần, cách bảo quản, khuyến cáo | "Bảo quản nơi khô ráo" |
Nhãn "Thông tin trung tính" quan trọng hơn bạn nghĩ. Một quảng cáo có quá ít câu trung tính và quá nhiều câu thuộc các nhãn khác đã là tín hiệu rõ về cách nó được viết ra.
Câu lệnh mẫu cho từng bước
Các câu lệnh dưới đây viết bằng tiếng Việt, bạn có thể chép và sửa cho phù hợp. Đặt văn bản quảng cáo đã bỏ thông tin cá nhân ngay sau câu lệnh.
- Tách tuyên bố: "Dưới đây là nội dung một quảng cáo sản phẩm sức khoẻ. Hãy tách thành danh sách các câu khẳng định riêng lẻ, mỗi dòng một câu, giữ nguyên lời gốc. Không bình luận, không đánh giá sản phẩm."
- Gắn nhãn: "Với danh sách câu ở trên, gắn cho mỗi câu đúng một nhãn trong bộ sau: Chữa bệnh, Thay thuốc, Tuyệt đối hoá, Mượn uy tín, Chứng thực, Áp lực, Thông tin trung tính. Trình bày dạng bảng hai cột. Nếu không chắc, ghi Không rõ."
- Giải thích thuật ngữ: "Trong quảng cáo có các cụm từ sau. Hãy giải thích nghĩa thông thường của từng cụm trong y học, và cho biết cụm nào là thuật ngữ có thật, cụm nào nghe giống thuật ngữ nhưng không có nghĩa chuyên môn rõ ràng. Nếu không chắc, nói không chắc."
- Soạn lời giải thích cho khách: "Dựa trên bảng nhãn ở trên, soạn ba câu ngắn, giọng nhẹ nhàng, để một dược sĩ giải thích cho một khách lớn tuổi vì sao nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm này. Không chê bai người bán, không kết luận sản phẩm là giả."
Để ý cụm "Nếu không chắc, nói không chắc" ở cuối một số câu lệnh. Câu này không bảo đảm AI sẽ thành thật, nhưng giảm đáng kể việc nó tự bịa để lấp chỗ trống.
Ví dụ giả định: rà một quảng cáo viên uống xương khớp
Ví dụ giả định sau mô phỏng cách quy trình chạy. Một khách mang tới đoạn quảng cáo khoảng ba trăm chữ về một loại viên uống "cho người đau khớp", do con gái gửi qua tin nhắn. Dược sĩ chép phần nội dung ra, bỏ tên người gửi, rồi nhờ AI tách tuyên bố. Kết quả có mười bốn câu khẳng định.
Khi gắn nhãn, bảng cho thấy năm câu thuộc nhãn "Chữa bệnh" như "tái tạo sụn khớp đã mòn", hai câu thuộc nhãn "Thay thuốc" như "không phải phụ thuộc thuốc giảm đau", ba câu "Chứng thực", hai câu "Áp lực", chỉ có hai câu "Thông tin trung tính" về cách bảo quản. Riêng câu "tái tạo sụn khớp đã mòn", AI ghi chú rằng đây là một tuyên bố mạnh cần bằng chứng lâm sàng, và dược sĩ thấy ghi chú đó hợp lý.
Bước tự đối chiếu: dược sĩ tra tên sản phẩm và thấy đây là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, không phải thuốc. Như vậy những câu "Chữa bệnh" và "Thay thuốc" mâu thuẫn trực tiếp với bản chất sản phẩm. Dược sĩ ghi vài dòng: sản phẩm không phải thuốc, quảng cáo có dấu hiệu vượt giới hạn, khách đang dùng thuốc giảm đau theo đơn nên không được tự bỏ, nên mang sản phẩm hỏi bác sĩ khi tái khám. Kết luận cuối là của dược sĩ, AI chỉ giúp sắp xếp.
Bảo vệ dữ liệu khi rà quảng cáo
Quảng cáo thường tới tay dược sĩ qua điện thoại của khách: ảnh chụp tin nhắn có tên người gửi, ảnh nhóm gia đình, ảnh trang bán hàng kèm thông tin đơn đã đặt. Trước khi đưa vào bất kỳ công cụ AI nào, cắt ảnh chỉ giữ phần nội dung quảng cáo, hoặc tốt hơn là chép lại nội dung thành văn bản. Không đưa tên, số điện thoại, địa chỉ, tình trạng bệnh của khách vào chatbot công cộng.
Với nhà thuốc rà tài liệu của nhà cung cấp, nội dung tài liệu thường không nhạy cảm, nhưng điều khoản hợp đồng, chiết khấu, chỉ tiêu bán hàng đi kèm thì có. Chỉ đưa phần nội dung quảng cáo dành cho khách.
Nếu nhà thuốc dùng công cụ AI có tài khoản doanh nghiệp với cam kết không dùng dữ liệu để huấn luyện, vẫn nên giữ thói quen tối giản dữ liệu. Chính sách có thể thay đổi; thói quen tốt thì không.
Khi nào phải hỏi bác sĩ và khi nào cần cấp cứu
Rà quảng cáo xong, nếu người hỏi đang có ý định dùng sản phẩm cho một bệnh cụ thể, lời khuyên luôn là hỏi bác sĩ điều trị trước, mang theo sản phẩm và danh sách thuốc đang dùng. Dược sĩ có thể giúp xem thành phần có trùng hoặc có khả năng tương tác với thuốc đang dùng, rồi ghi chú cho khách mang đi hỏi. Không ai nên thay đổi đơn thuốc dựa trên kết quả phân tích một quảng cáo.
Nếu người hỏi đã dùng sản phẩm và có dấu hiệu như phát ban lan rộng, khó thở, sưng môi lưỡi, đau bụng dữ dội, vàng da, lơ mơ, cần đi cơ sở y tế ngay hoặc gọi cấp cứu. Mang sản phẩm theo. Lúc này không phải lúc rà quảng cáo.
Khi rà xong và thấy quảng cáo có nhiều câu thuộc nhãn "Chữa bệnh" hay "Thay thuốc", bạn có thể báo cáo nội dung đó tới nền tảng và cơ quan quản lý. Bài hướng dẫn báo cáo trong cùng danh mục có danh sách bằng chứng cần chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi chatbot "sản phẩm này có lừa đảo không" có được không?
Không nên hỏi như vậy. Chatbot không biết thành phần thật và có thể trả lời dựa trên quảng cáo trên mạng hoặc tự đoán. Hãy đưa văn bản quảng cáo vào và yêu cầu AI tách, gắn nhãn từng câu, còn việc kết luận để bạn tự làm sau khi đối chiếu nguồn chính thức.
AI bảo sản phẩm đã được cấp phép thì có tin được không?
Không. Thông tin cấp phép phải được tra trên cổng thông tin chính thức của cơ quan quản lý. AI có thể bịa ra số hiệu hay tên văn bản nghe rất thật. Coi mọi thông tin pháp lý do AI đưa ra là cần kiểm lại.
Rà một quảng cáo mất bao lâu?
Với một bài quảng cáo dài vừa phải, quy trình năm bước mất khoảng mười lăm đến hai mươi phút, phần lớn thời gian nằm ở bước tự đối chiếu nguồn chính thức. Làm quen rồi sẽ nhanh hơn.
Có thể dùng quy trình này cho quảng cáo mỹ phẩm không?
Cách tách và gắn nhãn tuyên bố dùng được cho nhiều loại quảng cáo. Riêng mỹ phẩm và làm đẹp có quy định và đặc thù riêng; trang AI Thẩm Mỹ có nội dung chuyên về mảng đó.
Kết quả rà của AI có dùng làm bằng chứng báo cáo được không?
Kết quả của AI không phải bằng chứng. Bằng chứng là bản thân quảng cáo: ảnh chụp, đường dẫn, đoạn ghi hình, thời điểm đăng. Phần phân tích của AI chỉ giúp bạn viết phần mô tả lý do báo cáo cho gọn và rõ.
Có nên đưa ảnh tin nhắn khách gửi lên chatbot không?
Chỉ khi đã cắt bỏ tên, số điện thoại, ảnh đại diện và mọi thông tin cá nhân. Cách an toàn hơn là chép nội dung quảng cáo thành văn bản rồi mới đưa vào. Thông tin sức khoẻ của khách là dữ liệu nhạy cảm.