Công nghệ ghép mặt và tạo giọng nói bằng AI đã đủ tốt để làm ra những đoạn video trong đó một bác sĩ có tiếng, một nhà khoa học hay một người dẫn chương trình quen mặt "giới thiệu" sản phẩm mà họ chưa từng biết tới. Nhiều cơ sở y tế và bác sĩ trong và ngoài nước đã phải lên tiếng khẳng định họ không liên quan tới các quảng cáo mang hình ảnh của mình. Người xem, đặc biệt là người lớn tuổi, rất khó phân biệt.
Bài này giúp dược sĩ, nhân viên nhà thuốc và người dùng nhận ra những dấu hiệu thường gặp ở video giả mạo, biết cách kiểm nguồn trước khi tin, và biết làm gì khi gặp. Bài không hướng dẫn cách làm video giả, và không nêu tên người bị mạo danh cụ thể.
Vì sao kẻ bán hàng mượn mặt bác sĩ
Trong lĩnh vực sức khoẻ, lời nói của bác sĩ có sức nặng hơn mọi lời quảng cáo. Người bệnh tin một người mặc áo blouse, nói bằng thuật ngữ chuyên môn, có tên tuổi, hơn là tin một người bán hàng. Kẻ bán sản phẩm kém chất lượng hiểu điều đó, và công cụ AI tạo hình ảnh, giọng nói giúp họ mượn uy tín của người khác với chi phí rất thấp.
Trước đây, mạo danh chủ yếu là cắt ghép ảnh tĩnh hoặc dùng ảnh của người mặc áo blouse không rõ danh tính. Bây giờ, chỉ cần vài đoạn video công khai của một người, như phỏng vấn trên truyền hình hay bài giảng trên mạng, là đủ để tạo ra đoạn video mới trong đó người đó nói những câu hoàn toàn khác. Khẩu hình khớp tương đối, giọng nói giống, phông nền là phòng khám hay trường quay quen thuộc.
Hậu quả không chỉ là người mua mất tiền. Uy tín của bác sĩ bị mạo danh bị tổn hại, và lòng tin của công chúng vào lời khuyên y tế chính thống cũng bị bào mòn. Khi người xem không còn phân biệt được thật giả, họ dễ nghi ngờ cả những thông tin đúng.
Dấu hiệu nhận ra video có thể bị ghép
Không có dấu hiệu nào chắc chắn, và công nghệ tiến bộ nhanh nên những lỗi dễ thấy hôm nay có thể biến mất ngày mai. Bảng dưới là những điểm nên xem kỹ; thông điệp của video vẫn là thứ đáng tin cậy nhất để phán đoán.
| Chỗ cần xem | Dấu hiệu đáng ngờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khuôn mặt và khẩu hình | Môi cử động hơi lệch với tiếng, vùng quanh miệng mờ hoặc nhoè khi nói nhanh, răng trông không tự nhiên | Xem chậm lại hoặc phóng to vùng miệng |
| Ánh sáng và đường viền | Mặt sáng khác cổ và tóc, viền mặt rung khi quay đầu, kính mắt méo | Dễ thấy hơn khi người trong video nghiêng đầu |
| Giọng nói | Giọng đều đều thiếu cảm xúc, ngắt nghỉ lạ, phát âm sai tên thuốc hay thuật ngữ quen thuộc | Giọng giả tốt vẫn hay vấp ở từ chuyên môn |
| Nội dung | Bác sĩ khuyên bỏ thuốc, hứa chữa khỏi, giới thiệu đường đặt hàng qua tin nhắn | Đây là dấu hiệu quan trọng nhất |
| Kênh đăng | Tài khoản mới lập, tên na ná kênh chính thức, không có lịch sử bài đăng, chạy quảng cáo trả phí | Video thật thường nằm trên kênh chính thức của người đó hoặc cơ sở nơi họ làm việc |
Dấu hiệu ở dòng "Nội dung" quan trọng hơn mọi dấu hiệu kỹ thuật. Một bác sĩ có trách nhiệm không khuyên đại chúng bỏ thuốc điều trị để dùng một sản phẩm bán qua tin nhắn. Nếu video nói điều đó, dù hình ảnh có hoàn hảo tới đâu, bạn cũng nên coi là đáng ngờ.
Mạo danh không chỉ nằm trong video
Video ghép mặt chỉ là một dạng. Cùng một chiến dịch bán hàng thường dựng thêm nhiều lớp "bằng chứng" khác để người xem tin hơn. Biết các lớp này giúp bạn không bị lừa khi video đã bị gỡ nhưng phần còn lại vẫn trôi nổi.
- Trang tin giả dựng giống báo chính thống, có bài phỏng vấn bịa với bác sĩ hoặc người nổi tiếng, cuối bài là nút đặt hàng.
- Ảnh chụp màn hình bản tin truyền hình bị chỉnh sửa, gắn tên sản phẩm vào dòng chữ chạy.
- Giấy chứng nhận, giải thưởng, "bằng sáng chế" chụp mờ, không ghi rõ ai cấp, cấp khi nào.
- Tài khoản mạng xã hội đặt tên và ảnh đại diện giống hệt một bác sĩ thật, nhắn tin riêng để "tư vấn miễn phí".
- Cuộc gọi điện thoại dùng giọng giống một bác sĩ quen, mời mua liệu trình.
Nguyên tắc chung cho mọi lớp: thông tin đáng tin phải tìm lại được ở nguồn chính thức mà bạn tự tìm tới, không phải nguồn do chính người bán đưa cho bạn. Đường dẫn trong quảng cáo, mã QR trên ảnh hay số điện thoại "tư vấn" đều thuộc về người bán.
Kiểm nguồn trước khi tin một video
Khi bạn hoặc khách hàng gặp một video có hình ảnh bác sĩ giới thiệu sản phẩm, hãy đi qua các bước sau trước khi chia sẻ hay mua hàng.
- Ghi lại tên người trong video, nơi làm việc được nhắc tới, tên sản phẩm, và đường dẫn tới video.
- Tìm trang chính thức của bệnh viện, phòng khám hay cơ quan nơi người đó làm việc; xem có thông báo cảnh báo mạo danh không.
- Tìm kênh chính thức của chính người đó; xem video có xuất hiện ở đó không.
- Tìm kiếm tên người kèm cụm từ như "mạo danh", "giả mạo" để xem đã có cảnh báo nào trên các báo chính thống chưa.
- Tra tên sản phẩm: đó là thuốc có số đăng ký hay thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, ai là đơn vị chịu trách nhiệm.
- Nếu vẫn không chắc, coi như video không đáng tin. Không mua, không chia sẻ.
Các bước này mất khoảng mười phút. Dược sĩ có thể làm giúp khách tại quầy khi khách đưa điện thoại hỏi; đó cũng là một cách xây lòng tin với khách lâu dài.
AI có phát hiện được video do AI làm ra không
Có những công cụ tuyên bố phát hiện video do AI tạo ra, nhưng kết quả của chúng không ổn định: có lúc báo nhầm video thật là giả, có lúc bỏ sót video giả làm tốt. Với người dùng thường và nhà thuốc, không nên dựa vào một công cụ phát hiện duy nhất. Kiểm nguồn theo các bước ở trên đáng tin hơn.
Chatbot có thể giúp ở phần khác: bạn chép lại lời thoại của video, nhờ chatbot chỉ ra những câu mang tính khẳng định chữa bệnh, khuyên bỏ thuốc, hay tạo áp lực mua. Câu lệnh mẫu: "Đây là lời thoại của một video quảng cáo sản phẩm sức khoẻ. Hãy liệt kê những câu mà một bác sĩ có trách nhiệm thường không nói với công chúng, và giải thích ngắn vì sao." Kết quả dùng để trao đổi với khách hoặc người nhà.
Đừng tải video lên các công cụ lạ chỉ vì chúng hứa "phát hiện deepfake miễn phí"; một số trang như vậy thu thập dữ liệu hoặc chính là chiêu lừa khác. Nếu cần, dùng công cụ của các tổ chức uy tín và kiểm chính sách dữ liệu của họ.
Còn một điều nên nói thẳng với khách: không ai, kể cả người trong nghề, nhìn bằng mắt mà chắc chắn được một video là thật hay giả khi nó được làm kỹ. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "video này có thật không" mà là "điều video nói có đáng tin không, và tìm được ở nguồn chính thức không". Đổi câu hỏi như vậy giúp người xem khỏi sa vào việc soi từng khung hình.
Nhà thuốc làm gì khi khách tin video giả
Không chế giễu khách. Video giả làm tốt có thể lừa cả người trẻ thạo công nghệ. Nói với khách rằng chính bác sĩ trong video có thể cũng là nạn nhân bị mạo danh, khách sẽ dễ tiếp nhận hơn.
Đưa về nguồn chính thức. Cùng khách tìm trang của bệnh viện hay của bác sĩ đó. Nếu có thông báo mạo danh, khách tự đọc sẽ thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Kiểm chuyện thuốc đang dùng. Hỏi khách có đang định bỏ hay đã bỏ thuốc nào theo lời video không. Nếu có, khuyên quay lại bác sĩ điều trị.
Ghi lại để báo cáo. Ghi đường dẫn video, tên tài khoản đăng, tên sản phẩm. Thông tin này có ích cho cơ quan quản lý và cho chính bác sĩ bị mạo danh.
Nhắc chuyện chia sẻ. Khách thường gửi video cho bạn bè, người thân "để tham khảo". Nhắc khách đừng chia sẻ tiếp khi chưa kiểm nguồn.
Khi nào cần gặp bác sĩ, khi nào phải cấp cứu, và báo cáo thế nào
Nếu người xem video đã bỏ thuốc điều trị hoặc đã dùng sản phẩm được quảng cáo và thấy khác thường, cần gặp bác sĩ sớm, mang theo sản phẩm. Những dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, yếu nửa người, nói khó, lơ mơ, co giật, phản ứng dị ứng toàn thân cần gọi cấp cứu ngay.
Báo cáo video giả trên nền tảng bằng chức năng báo cáo mạo danh hoặc lừa đảo. Nếu biết người hoặc cơ sở bị mạo danh, báo cho họ qua kênh chính thức để họ lên tiếng và yêu cầu gỡ. Phản ánh tới cơ quan quản lý y tế hoặc cơ quan chức năng về an ninh mạng theo kênh tiếp nhận hiện hành.
Bác sĩ hoặc cơ sở y tế bị mạo danh nên lưu lại bằng chứng, gồm đường dẫn, ảnh chụp, ngày phát hiện, rồi gửi yêu cầu gỡ tới nền tảng và cân nhắc trình báo cơ quan chức năng. Việc chọn hướng xử lý pháp lý cụ thể nên hỏi luật sư; trang AI Cố Vấn có thể giúp bạn chuẩn bị câu hỏi trước khi gặp luật sư.
Với dược sĩ, nếu thấy cùng một video được nhiều khách nhắc tới, có thể đăng một ghi chú ngắn tại quầy hoặc trên trang của nhà thuốc nhắc khách cảnh giác, không nêu tên sản phẩm, chỉ nhắc nguyên tắc kiểm nguồn. Đó là cách nhà thuốc góp phần bảo vệ cộng đồng quanh mình.
Câu hỏi thường gặp
Video có bác sĩ nổi tiếng giới thiệu sản phẩm có đáng tin không?
Chưa chắc. Hình ảnh và giọng nói hoàn toàn có thể bị ghép bằng AI. Hãy kiểm trên kênh chính thức của bác sĩ hoặc cơ sở nơi họ làm việc, và đặc biệt cảnh giác khi video khuyên bỏ thuốc hay hứa chữa khỏi.
Có công cụ nào kiểm chắc chắn video là deepfake không?
Hiện chưa có công cụ nào cho kết quả chắc chắn trong mọi trường hợp. Kiểm nguồn, xem nội dung có hợp lý không, và tìm thông báo chính thức thường đáng tin hơn dựa vào một công cụ phát hiện.
Nếu đã mua sản phẩm vì tin video giả thì làm gì?
Đừng tiếp tục dùng khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi đang điều trị bệnh. Giữ lại hoá đơn, tin nhắn, đường dẫn video để khiếu nại và báo cáo. Nếu có dấu hiệu bất thường sau khi dùng, đi khám.
Bác sĩ bị mạo danh có biết không?
Nhiều người không biết cho tới khi có người báo. Nếu bạn biết người bị mạo danh làm ở đâu, hãy báo cho cơ sở đó qua kênh chính thức. Thông báo của chính họ là cách hiệu quả để cảnh báo công chúng.
Chia sẻ video để cảnh báo người khác có nên không?
Chia sẻ nguyên video có thể vô tình giúp nó lan rộng. Tốt hơn là mô tả và nhắc nguyên tắc kiểm nguồn, hoặc chia sẻ thông báo cảnh báo chính thức của cơ sở bị mạo danh nếu có.
Nhà thuốc có nên đăng cảnh báo về video giả không?
Có thể, nếu nói ở mức nguyên tắc và không nêu tên sản phẩm hay người bán cụ thể khi chưa có kết luận chính thức. Mục đích là nhắc khách cách kiểm nguồn, không phải tố cáo một ai đó.